Hoe lossen mensen juridische conflicten op?
Mensen gaan op verschillende manieren om met juridische problemen. Ze kunnen toegeven, negeren (vermijden of niets doen), vechten, afkopen, mediëren, onderhandelen (en schikken) of bijvoorbeeld procederen. In Nederland wordt periodiek onderzocht hoe mensen (particulieren en MKB-ers) met juridisch gedoe omgaan. Uit deze geschilbeslechtingsdelta-onderzoeken van het WODC blijkt dat ze een groot deel van hun conflicten oplossen door onderhandeling.
Zowel vóór als tijdens juridische procedures proberen mensen om via overleg tot een oplossing te komen. Dat is niet verrassend. Als je een probleem met iemand hebt, ga je eerst in gesprek om het samen op te lossen. Wat zeggen de cijfers en feiten over de schikkingspraktijk?
Wat laat onderzoek in Nederland zien?
- Van de juridische problemen van particulieren wordt 35% door onderhandeling opgelost (Hoekstra e.a. 2026).
- In het MKB eindigt een kleine 40% van de conflicten met (gedeeltelijke) overeenstemming (Geurts & Ter Voert 2019).
- Verreweg de meeste ontslagzaken eindigen met een vaststellingsovereenkomst (Van der Kraats & Kruit 2021)
- Tijdens mondelinge behandelingen in civiele zaken worden bijna altijd schikkingsmogelijkheden beproefd (Lieverse 2022). Er zijn honderdduizenden schikkingspogingen per jaar (Verschoof & Van Rossum 2018).
- Ongeveer een op de drie civielrechtelijke zaken wordt vervolgens daadwerkelijk tijdens de mondelinge behandeling geschikt (Van der Linden 2010, Verschoof & Van Rossum 2018, Lieverse 2022).
*Meest recente cijfers op 21 maart 2026.
Het is heel gebruikelijk dat juristen voor hun opdrachtgevers onderhandelen. Dat doen ze dagelijks. Met cliënten. Met wederpartijen. Advocaten zijn zelfs gedragsrechtelijk verplicht om eerst te onderzoeken of een minnelijke regeling mogelijk is voordat zij een procedure mogen starten (gedragsregel 5).
Onderhandelen is (waarschijnlijk) de meest voorkomende en belangrijkste interventie is om juridische problemen op te lossen. Hebben mensen de weg van de rechter gekozen, wordt nog steeds in de meeste zaken geprobeerd om een oplossing te vinden door te onderhandelen.
Schikken gaat niet altijd goed
Dat schikken tijdens procedures gaat niet altijd goed. Er komen dwangschikkingen voor. Dat zijn schikkingen waarbij tenminste een van de procesdeelnemers de ervaring heeft dat een schikking is opgelegd. In de door Van der Linden 2010 onderzochte zaken waarin geschikt werd, was dat in 42 procent zo.
Verschoof & Van Rossum 2018 hebben die ervaren dwang ook onderzocht. Je kunt dwang ervaren ook als je niet schikt. Verschoof & Van Rossum concludeerden dat ervaren dwang een subjectieve beleving is, die vaker voorkomt bij zittingen die eindigen in een schikking dan die eindigen in een vonnis en die meestal door één partij wordt ervaren, onafhankelijk van het aantal schikkingsinterventies.
Wellicht tegen de verwachting in, ervoer ook 27 procent van de deelnemende procespartijen “enige druk” te schikken bij ‘de Spreekuurrechter’, een van de pilots in het kader van MER (Hertogh e.a. 2018, p. 70).
Conclusie
De beschikbare cijfers laten zien dat een aanzienlijk deel van de conflicten wordt beëindigd door overleg en schikken. Dat maakt onderhandelen tot een cruciale juridische interventie, zowel voor rechtzoekenden als voor hun professionele vertegenwoordigers. Onderzoek laat ook zien dat schikken niet altijd goed gaat. Het is daarom belangrijk om oog te hebben voor de voorwaarden waaronder onderhandelen tot rechtvaardige oplossingen kan leiden.
Updates:
21 maart 2026: percentage juridische problemen dat door burgers wordt opgelost met onderhandeling aangepast aan nieuwe data uit de geschilbeslechtingsdelta 2024. Die waren daarvoor gebaseerd op de geschilbeslechtingsdelta 2019.
Literatuur
M.S. Hoekstra e.a., Geschilbeslechtingsdelta burgers 2024, (Potentieel) juridische problemen van burgers in de periode 2020-2024, (Cahier 2026-3), Den Haag: WODC.
T. Geurts & M.J. ter Voert, Geschillen in het MKB, Over het verloop van conflicten bij bedrijven tot tien werkzame personen (Cahier 2019-11), Den Haag: WODC.
K. van der Kraats & P. Kruit, ‘De veranderende rol van de kantonrechter in ontslagzaken’, in: Dubelaar e.a., Conflictoplossing: het domein van rechters? Een vergelijkende studie naar rechterlijke en alternatieve conflictoplossing in verschillende rechtsgebieden, Deventer: Wolters Kluwer 2021, p.177-212.
J. van der Linden, De civiele zitting centraal: informeren, afstemmen en schikken (diss. Tilburg), Deventer: Wolters Kluwer 2010.
L. Lieverse, De gang op gestuurd. Een kwalitatief empirisch onderzoek naar het proces van schikken tijdens civielrechtelijke procedures (diss. Utrecht), Utrecht 2022.
R. J. Verschoof & W.M. Van Rossum, Geschikt of niet geschikt? Schikkingsgedrag van de civiele rechter en de invloed daarvan op partijen, Den Haag: Boom Juridisch 2018.
M.J. ter Voert & C.M. Klein Haarhuis, Geschilbeslechtingsdelta 2014. Over verloop en afloop van (potentieel) juridische problemen van burgers: Den Haag: WODC 2015.